Thursday, 31 July 2014

The joy of being the first

Karnali, the toughest terrain in Nepal, is home to the toughest people in the country. They are strongly built and well adapted to the rough weather and difficult landscape. Jumla, beautiful but harsh, is no exception. However, it is the most easily accessible district in the Karnali region in comparison to other districts (as far as I know). But still the accessibility is remoteness for people who have been living in cities.

Jumla is rugged but beautiful (c) Sunil Sharma/Demotix

Aerial view of Jumla (c) Sunil Sharma/Demotix
A British photographer based in Hanoi was marching with me to a lodge where we were to stay that night. We were literally clambering, hanging to the roots of shrubs and wild grasses, passing along a patch of gravel road swept away by a recent landslide. He was wearing crocs, though I had advised to wear trekking boots. On his shoulder hung a DSLR with a heavy lens. Thanks to the local guides, they took care of the tripods and his bag.

He was cursing and saying, “How come you guys work in this place? I am fumbling, even to walk.”

I just smiled. There was no other means to convince him.

As we reached the lodge, it was dark. We had a sumptuous supper, gathered around an improved cook-stove in the kitchen. It was chilling cold outside, but the fire and apple brandy helped us retain the heat in our bodies.

In the morning, everything was covered in a dense fog. We could feel the bitter cold. When we reached a wooden bridge over Tila River, the sun’s rays shone upon us. The water was sparkling greenish white and the sky was clear blue with fluffy white clouds soaring above our heads.

Jumla is awesome (c) Sunil Sharma/Demotix
The sight was awesome! It was my first visit to Jumla and I was already comparing it with Switzerland. Even better, had it been through the technological development like the European countries.

The wooden bridge, the greenish white water, the horses grazing on the pastureland, the Mount Kanjirowa smiling in all whites – all were my first sightings. I have no words to express the joy. The joy of being the first to experience all those extraordinary moments.

Horses are a common sight in Jumla (c) Sunil Sharma/Demotix
It was also first time for the photographer. He had never seen such beauty in his life and was clicking pictures leaving behind all the grudges that he had the day before. He had forgotten the pain of clambering and slipping in between at the landslide site.

Next day, after completing our work, we set to return to the Jumla headquarters. We again began the slow walk along the gravel road. The journey was lackluster and the road never seemed to end. We didn’t even meet a single person during our one hour walk.

But this time a luxury was waiting us at the landslide site where we had had a hard time crossing the stretch the day before. A jeep was parked next to the site. One of our local friends whistled and waved to the driver. But it was of no use. The driver didn’t hear our shouting, but he didn’t drive the vehicle either. He was waiting for passengers to fill the jeep which had carried a consignment of rice, tea, biscuits and other edibles for the small shops in the eastern part.

The driver and the helper, both were happy when we reached the jeep. For them we were the green hundred rupee notes. They exorbitantly charge the passengers on these routes. Firstly, no vehicles ply on those roads. Secondly, whenever a goods carrier returns, locals push each other to get on the vehicle. So that they can have a ride of lifetime. And for many it’s their first ride! 

Being foreigners, one of my friends and the photographer got the chance to sit next to the driver. We were thankful to the duo of driver and helper. They still had that sense of respecting foreigners as our guests. However, the helper didn’t leave a chance to get us packed like sardines at the back of the vehicle.

Mules carry the goods to remote places in Jumla (c) Sunil Sharma/Demotix
The back of the jeep was like a huge room with a single peeping window, most probably for letting the air in. We sat on the floor that was occupied a while ago by bags of rice and packets of tea and biscuits. The sacks and packets then were carried by mules to the final destinations. Ironically, the mule owners had occupied the place of those sacks and packets. They were happy to travel in a four-wheeler, man-made machine that runs on diesel, the oil from Gulf! 

The backyard was almost packed. As we drove to the Jumla headquarters, we came across a group of wealthy Jumlawasi (people from Jumla). They were riding sturdy horses, had on the robes of Lamas (the Buddhist priests), and were laden with expensive Tibetan jewelries.

Then there was a strange request. The horse riders stopped us and requested to be taken in. All of them – three old men in their seventies – dismounted from the horses and handed them to a young teenager travelling with them, to be towed to the headquarters.

The men, I could sense from their face, were happy more than any jolly person I had ever seen in my life. In spite of their old age, they were chirping like young boys. At every jolt of the vehicle their laughter rose to a higher level. At every jerk we had had a bad time adjusting ourselves to the vehicle floor. And it hurt badly each time. But the three men, with every jolt, seemed to grow younger and younger.

I was quite annoyed by their laugh and chatter but I didn’t want to hurt them. So, I asked politely, “Is this your first ride?”

Luckily, one of them could understand Nepali. There are still places in Nepal where people don’t speak Nepali. He translated it to other two and again all of them started laughing and nodding their heads in unison. He replied in broken Nepali, “Yes, young man, it’s our first ever ride.”

Then another man enthusiastically added to the conversation which was translated by the man speaking Nepali.

“It’s more than seventy years and this is the first time we are riding a jeep.”

“See, it’s so strange,” another man chipped in. “A metal box running on four wheels without any pulling or pushing. Men have turned into Gods. Seems they can build anything. Amazing!”

“We are from remotest part of Jumla, had only heard about the advancement of science and this is the first time we got an opportunity to experience it,” said the Nepali speaking man.

I could see the excitement in their faces. The joy that had taken them to their careless childhood days was immeasurable and inexpressible.

It was the joy of being the first.     

Photos used with permission (c) Sunil Sharma

Wednesday, 16 July 2014

सार्वजनिक यातायात, महिला सीट र जागरुकता

दिल्लीको गर्मी अनि कहालीलाग्दो ट्राफिक । बस कुर्दा कुर्दा दिक्क लागिसकेको थियो । मेरो साथी अमोद र म हमदर्दनगर स्टपमा डिटिसी (दिल्ली ट्रान्सपोर्ट कर्पोरेशन) को बस कहिले आउला र चढौला भनी बसेका थियौ । त्यही बसमा चढ्नुको उद्देश्य चाही बल्ल बल्ल बनाएको स्टुडेन्ट पासको सदुपयोग गर्नु थियो । त्यो पास बनाएको दिन त ऊ र म दिनभर सित्तैमा सम्पूर्ण दिल्ली घुमेका थियौ र लखतरान भएर निकै अबेर होस्टेल पुगेका थियौ ।

बल्ल एउटा सिपि (कनट प्लेस) जाने बस आईपुग्यो र हामी दुई भाइ लाग्यौ आफ्नो गन्तव्यतर्फ । बस लगभग भरिएको थियो तर महिलाका लागि आरक्षित दुई सीट चाहि खाली थियो । आरक्षित सीटमा नबसी हामी उभिइरहेको देखेर एक महिलाले भनिन्, “खडे क्यू हो ? बैठ जाओ, कोइ आए तो खाली कर देना ।”

कुरो ठिकै लाग्यो र हामी दुवै जनाले ती सीट कब्जा गर्यौ । अर्को स्टपमा दुई कलेजका छात्रा चढे । उनीहरुलाई देख्नासाथ हामी सीटबाट उठ्यौ । उनीहरु चाहि गमक्क पर्दै हामीलाई बसिरहन आग्रह गरे । अलिक टाठी चाहिले भनिहालिन , “देखिए, हम तो महिला पुरुष दोनो बराबर समझते है । कोइ और आए तो सीट खाली करदिजिएगा, फिलहाल आप बैठे रहो ।”

कस्ती उदार रहिछन् भन्दै हामी त्यही बसी रह्यौ ।

त्यो स्टप कट्नासाथ अर्को स्टपमा केही अधबैंसे महिला चढे । उनीहरुलाई देख्नासाथ हामी उठ्नमात्र के लागेका थियौ, एउटीले बसै थर्काउने गरी सराप्न थालिन्, “तुम्हारे घरमे मां बहन नही हैं क्या ? बेशरम की तरह बैठे हो और मासूम लडकियो को खडे रखे हो ?”

हाम्रो पक्षमा कोहि बोलिदेलान् भनेको त अघि हामीलाई बराबरीको पाठ पढाउने ती दुई बाला पनि खित्खित् हाँस्दै थिए । अरु सब चाहि हामीतिर टुलुटुलु हेर्दै थिए । मानौ हामी भरखर तिहाड जेलबाट भागेर आएका कैदी हौं । हामी दुवैको अनुहार हेर्न लायकको भएको थियो । लाजले राताराता ।

अलिक सफाइ दिन खोजेका मात्र के थियौ, फेरि बज्रपात भयो गालीको, “ नालायको, तुम जैसे लडको को तो सबक सिखाना ही चाहिए, क्यो बहनो ?” 

अब चाहि सबजना मिलेर हामीलाई भकुर्छन् जस्तो लाग्यो । तर एउटा बुढाले हाम्रो बचाउ गरे । “थ्यांक यू अंकलजी,” भित्रैदेखि भावविह्वल हुँदै भने मैले ।

अर्को स्टप आउनासाथ हामी बसबाट सुटुक्क झर्यौ र जिन्दगी भरि महिला सीटमा नबस्ने कसम खायौं ।

*****               *****               *****             
अहिले पनि जुनसुकै सार्वजनिक यातायातमा सवारी गर्दा ती महिला सम्झेर मेरो सातो जान्छ । तर नेपाली महिला सम्झेर टिठ लागेर आउँछ । पुरुषहरु चाहि महिलाका लागि आरक्षित सीटमा गमक्क परेर बसेका हुन्छन् र सीट छोड्ने नामनै लिदैंनन् ।

त्यसबेला ती दिल्लीवाली महिला झलझली याद आउछिन् । यहाँका महिला कहिले आफ्ना हकका लागि कुर्लने हुन् कुन्नि ?

एक पटक चाहिं साच्चिकै क्रान्तिकारी पुरुष भेटे । नेपाल यातायात सधैंझै भरिएको थियो र महिला सीट पुरुषहरुले ओगटेका थिए । महिलाहरु चाहि सकीनसकी झुन्डिएका थिए, पुरुषहरुको पेलमपेल भींडमा । ती भलाद्मीले आरक्षित सीटतर्फ औंल्याउँदै महिलाहरुलाई उक्साए, “हैन साथीहरु महिला सीटमा त कम्तिमा नबसिदिनोस्, ल दिदीहरु आफूले पाएको अधिकारको उपभोग त गर्नुस् ।”

उनको पहल नै धेरै थियो । अघिसम्म थुचुक्क बसेका सज्जनहरुले एक एक गरी सीट खालि गरिदिए र महिला दिदीबहिनीहरु आरामले बसे । आफूलाई नि भित्रैदेखि रमाइलो लाग्यो । बानेश्वरमा झर्ने बेला तिनी नजिक गए, हात मिलाए र भने, “तपाईंको पहलको लागि धन्यवाद, सबैले तपाईंले झै आवाज उठाए मात्र हाम्रो मति फेरिन्छ ।”

उनी मन्दमन्द मुस्काउँदै थिए भने वरपरका यात्रुहरु हामीलाई वाल्ल परी हेर्दैथिए ।

*****               *****               *****              
आरक्षणको कुरा गर्दा सबैजसो सार्वजनिक यातायातमा महिला, असक्त, अपांग भनी लेखिएको हुन्छ सीटहरुमाथि । विकासकर्मी भएको नाताले मलाई महिला, ज्येष्ठ नागरिक र सहायतायोग्य मात्र लेखिदिए हुन्थ्यो झै लाग्दछ । त्यसो गर्दा अपांगता र असक्तता लिएर बाँचिरहेका साथीहरुको मन त कुँडिने थिएन होला शायद ।

समयले र सिकाइले गर्दा होला, आजकल धेरैजसो माइक्रोका सहयोगीहरुले चढ्नेबेला नै महिला सीटमा नबस्नुहोला भनिदिन्छन् । धन्यवाद छ ती चालक , सहयोगी , संवेदनशील पुरुष तथा जागरुक महिला यात्रीलाई जसले आरक्षित सीटको महत्व बुझेकाछन् र परीआएको बेला अधिकार दिलाउन र लिन जानेकाछन् ।

अस्ति भर्खरै नेपाल यातायातमा एउटी दिदी भन्दैथिइन , “ल सर, महिला सीट चाहि छाडिदिनुपर्यो है, यो त हाम्रो अधिकार हो ।”

ती दिदीको जागरुकता देखेर साह्रै खुशी लाग्यो । धन्न उनी ती दिल्लीवाली महिलाझै चर्को स्वभावकी थिइनन् ।
मलाई सबै महिला ती दिदीझै भएको र अन्य देशमाझै पुरुषले स्वतस्फुर्त महिलालाई प्राथमिकता दिएको हेर्न मन छ । शायद चाडै नै त्यो दिन आउँला । आशा गरौ ।

Thursday, 3 July 2014

शेक्सपियरको नगरीमा एक दिन

“४५० वर्षे तन्नेरी शेक्सपियर” — यो सन्देश बोकेको तुल शहरको मध्य भागमा गर्वकासाथ फहराउँदै थियो । सन् १५६३ मा यहीं स्ट्र्याटफोर्ड अपन एभनमा शेक्सपियरको जन्म भएको थियो ।

शेक्सपियरको शालिक

सफा सडक, हिड्नयोग्य पेटी, हराभरा घरहरु, स्वच्छ वातावरण अनि कलकल बग्दै एभन नदी । लण्डनको भीड र मानवसागर छिचोलेपछिको प्राकृतिक वातावरण निकै नै मनोरम थियो । 

चारैतिर पर्यटकको भीड देखिन्थ्यो । एभनमा पौडिरहेका हाँस र राजहाँस त्यसैगरी शेक्सपियरकै पालादेखि पौडिआएका होलान् भन्ने भान हुन्थ्यो । बीचबीचमा डुंगा खियाउँदै नदीको मध्यभागबाट जोडकासाथ हुत्तिदै गरेका टोलीहरु देखी हाँसहरु तर्सिन्थे अनि किनारा लाग्थे ।

नदीको किनारमा आफ्ना प्रियजनका सम्झनामा बेञ्च राखिदिने चलन रहेछ त्यहाँ । त्यही बेञ्चमा युवा जोडी प्रेमालाप गरिरहेका भेटिन्थे । कतै कतै अधबैंसे तथा बृद्धबृद्धा पनि आफ्ना कथा व्यथा साटासाट गरिरहेका भेटिन्थे ।

जोकरको मूर्ति

शेक्सपियर जन्मेको घर पुग्नुअघि जोकरको मुर्ति रहेछ । त्यसको फेदमा कुंदिएको भनाइ चाखलाग्दो रहेछ । “हे कुलीन मूर्ख, योग्य मूर्ख — मूर्खले आफूलाई विद्वान ठान्दछ तर विद्वानले आफू मूर्ख भएको जान्दछ ।” — शेक्सपियरको नाटक एज यू लाइक इटका जोकर टचस्टोनको भनाइ हो यो ।   

शेक्सपियरको जन्मघर

शेक्सपियर जन्मेको घर साधारण छ तर अहिलेसम्म जस्ताको त्यस्तै जोगाएर राखिएको छ । धन्य शेक्सपियर बर्थप्लेस ट्रष्ट, अहिले पनि त्यस घरमा मान्छे बस्छन् जस्तो लाग्छ ।

शेक्सपियरको जन्म भएको कोठा

शेक्सपियरका बाबु पञ्जा बनाउँदा रहेछन् । त्यही व्यापार बढाउँदै लगेर उनी धनाढ्य र समाजमा प्रतिष्ठित भएका रहेछन् । साधारण बनोटको त्यही घरमा शेक्सपियरको बालापन बित्यो र उनी संसारकै सर्वोत्कृष्ट साहित्यकारमा गनिनपुगे । अझ नाटकमा त उनलाई शायदै कसैले भेट्लान् ।

ओल्ड बैंक
शेक्सपियरको मोजाइक

उनी जन्मिएको घरबाट उनका नाटक मञ्चन हुने थिएटर जाँदा बीचमा ओल्ड बैंक भेटिन्छ । सन् १८१० मा स्थापित उक्त बैंकको प्रवेशद्वारमा शेक्सपियरको मोजाइक कुँदिएको छ । हुन त त्यहाँका प्रत्येक कुनाकाप्चामा उनको उपस्थिति रहेको छ तर हाल एचएसबिसि बैंक रहेको उक्त ठाउँ साल्भियाटिद्वारा बनाइएको शेक्सपियरको मोजाइकका लागि प्रख्यात छ । उक्त डिजाइन होली ट्रिनिटि चर्चमा रहेको शेक्सपियरको समाधि स्मारकसँग सम्बन्धित छ र त्यसैमा आधारित रहेको छ ।  

न्याशको घरमा अवस्थित म्यूजियम
न्याशको घर
न्यू प्लेसको बगैंचा

ओल्ड बैंकबाट अलिक हिडेपछि बाटोमा उनका नाता पर्ने न्याशको घर पर्दछ । न्याश उनका नातिनी ज्वाँइ थिए । त्यसको पल्लोपट्टि शेक्सपियरले आफ्ना अन्तिम दिन बिताएको घर थियो जुन अहिले छैन । घरको भग्नावशेषसँगै बगैंचा चाहिं घुम्नसकिन्छ । त्यसबेला न्यू प्लेस नामक उक्त घर स्ट्र्याटफोर्डकै दोश्रो ठूलो घर थियो । शेक्सपियर लण्डनबाट घोडा चढेर चार दिनमा स्ट्र्याटफोर्ड आईपुग्थे रे ।


न्याशको घर भन्दा अलिक पर रोयल शेक्सपियर कम्पनीद्वारा सञ्चालित थिएटर छ जुन चाहिं साच्चिकै भव्य छ । कति कलाकार हलिउड र अरु सिनेनगरीमा प्रवेश पाउन त्यहाँ नाटक खेल्छन्, प्रशिक्षित हुन्छन् । तर धेरै कम कलाकारले हलिउडमा ब्रेक पाएका रहेछन् । जसमध्ये एन्थनी हप्किन्स् र बण्ड सिरिजकी मनीपेनीले नाम र दाम दुवै कमाएका छन् । शेक्सपियर र उनका व्यवसायी साथीहरुले चाहिं त्यसबेला थेम्स नदीको दक्षिण किनारमा ग्लोब नामक थिएटर सञ्चालन गरेका थिए । 

थिएटरको ग्राउण्ड फ्लोरमा रोयल शेक्सपियर कम्पनीको  कोसेली पसल छ । त्यहाँ शेक्सपियरसँग सम्बन्धित कोसेलीहरु खरीद गर्न पाइन्छ । किताब, टि शर्ट, माला, कप, टाई जे खोज्नुस् , पाउनुहुन्छ । शेक्सपियरको अमिट छाप सहित ।

कलाकारका ड्रेस

त्यस पसलनिरै ड्रेसिङ्ग बक्स छ । त्यहाँ निःशुल्क शेक्सपियरका पात्रहरुले लगाउने लुगा, खुडा, तरबार र शीरपोष लगाएर फोटो खिच्न सकिन्छ ।

टावरबाट देखिने मनोरम दृश्य
रेस्त्रांबाट देखिने मनोरम दृश्य

थिएटरमै अवस्थित टावरमा चढी सम्पूर्ण शहरको मनमोहक दृश्यको रसास्वादान गर्न सकिन्छ । साथै टावरसँगै जोडिएको रेस्त्रांमा खाना खाँदै वरिपरिका ठाउँ पनि अवलोकन गर्न सकिन्छ ।    

होली ट्रिनिटि चर्च

थिएटरबाट नदीको किनारैकिनार हिंड्दा होली ट्रिनिटि चर्च पुगिन्छ जहाँ शेक्सपियरको समाधि रहेको छ । उनले यसै चर्चमा बप्तिस्मा प्राप्त गरेका थिए र त्यही उनलाई समाधिस्थ गरियो ।

लण्डनबाट स्ट्र्याटफोर्ड अपन एभन निकै टाढा छ र अफ पिक डेज अर्थात भीडभाड नहुने दिन बाहेक अरु दिन ट्रेन भाडा अचाक्ली महंगो भए पनि जानै पर्ने ठाउँ रहेछ । अझ साहित्यमा रुचि राख्नेका लागि त मक्का मदिना गए सरह हुन्छ त्यहाँ पुग्दाको क्षण । अनि ४५० वर्ष अघि जन्मिएका शेक्सपियरले आफ्ना पदचाप छोडेका ईंट्टा ईंट्टामा टेक्दा आफैभित्र शेक्सपियरको सिर्जनात्मकता समाहित भएझै लाग्दछ ।